Yatırımı Anlama : Yatırım Dediğimizde Gerçekte Ne Anlıyoruz?

Yatırım kelimesinin son zamanlarda aşırı kullanılması kafaları çok karıştırıyor. Bir hisse senedi almak, altın yada gümüş gibi değerli bir maden almak veya tahvil almak bir yatırımdır. Fakat her ne kadar insanlar artık eğitimlerine, arabalarına ve hatta düz ekran televizyonlarına yatırım yapmaya teşvik ediliyor olsa da aslında bunlar bir yatırım değildir. Belki bu kavramı “Kendine Yatırım Yapmak” olarak sınıflandırabiliriz. Bunların hepsi mali açıdan mantıklı gelebilir, ancak bunlar tam anlamıyla yatırım değildir aslında gelir veya kar veya her ikisini birden sağlayacağı beklentisiyle satın alınan ürünlerdir. Reklamlar bize ne derse desin, kullandıkça değeri düşen hiçbir şey yatırım değildir. Aslında bunlar tam tersi birer masraftır. Yalnızca üç temel yatırım kategorisi vardır: Mülkiyet (menkul kıymet) Yatırımları, Borç Verme (Tahvil) ve Nakit ve Eşdeğerleri.

1. Menkul Kıymet Yatırımları (Mülkiyet Alma)

Mülkiyet yatırımları, en değişken ve en karlı yatırım sınıfıdır.  Bunların arasında hisse senedi alarak bir şirkete ortak olma, bir işletme kurmak, emlak satın almak veya sonrada satmak için değerli nesne ve koleksiyonlar satın almak sayılabilir.

Hisse Senedi

Hisse senedi sahibi olmak , bir şirketin bir kısmına ortak olmak demektir. Bu çok az sayıda bir hisse bile olsa yine de mülkiyettir.

Hisse senetleri gibi bu yatırımlardan bazıları, şirket değerinin bir kısmına sahip olma hakkı ile birlikte gelir. Vadeli işlem sözleşmeleri gibi sahiplerinin yararına olacak belirli bir eylemi gerçekleştirme hakkına sahip olma anlamına gelmez. Yani vadeli işlem sözleşmelerini sonradan satma yada alma vaadiyle yapılan bir sözleşme gibi düşünmeliyiz.

Kâr beklentiniz, haklarına sahip olduğunuz varlığa piyasanın nasıl değer verdiğine göre gerçekleşir (ya da gerçekleşmez). Örneğin Tüpraş’ ta hisseleriniz varsa ve şirket rekor bir kâr açıklarsa, diğer yatırımcılar da Tüpraş hisselerini almayı talep edecektir. Sizde ikincil piyasada yani borsada elinizde bulunan bu hisseleri satabilir yada şirket kar payı dağıtacaksa hisseyi elinizde tutarak kar payı alabilirsiniz. Hisse talepleri fiyatı yükseltir ve hisseleri satmayı seçerseniz karınızı arttırmanız için bir fırsat verir.

İşletme Kurmak (Girişimcilik)

Bir iş kurmak ve işletmek için harcanan para bir yatırımdır. Buna girişimcilikte diyebiliriz aslında…

Girişimcilik, paradan daha fazlasını gerektirdiği için yapılması en zor yatırımlardan biridir. Girişimciler, bir ürün veya hizmet yaratıp onu isteyenlere satarak büyük kişisel servetler elde edebilirler. Microsoft’un kurucusu ve dünyanın en zengin adamlarından biri olan Bill Gates yada Tesla’ nın kurucusu Elon Musk bunun en iyi örnekleridir.

Emlak (Gayrimenkul, Arsa)

Kiralamak veya yeniden satmak için satın alınan evler ve daireler yatırımdır. Fakat oturmak için aldığınız ev kendinize yaptığınız bir yatırımdır.

Oturduğunuz evin birden fazla amacı olabilir. Barınma ihtiyacını giderir. Zaman içinde değer kazanabilir ancak piyasa koşullarına bağlı olarak değer kaybedebilir. Özünde, içinde yaşadığınız ev sadece temel ihtiyaçları sağlamakla kalmaz, aynı zamanda ev kârlı bir şekilde satıldığında gerçekleşebilecek bir gelir kaynağı da olabilir.

Bunun dışında kiraya vermek için alınan gayrimenkuller veya ilerde değerlenecek gözüyle yada tesis yapılması amacıyla alınan arsa ve tarlalarda birer yatırım ve getiri aracıdır. Ancak bu tür yatırımlar yaparken alınacak arazinin etüt edilmesi, mülkiyet sınırlarının ve kullanım durumlarının belirlenmesi, imar planları, varsa bölge ve çevre koruma planları, halihazır haritalar, kadastro paftaları, maden sicilleri, koruma ve sit alanlarını gösterir haritalar, orman amenajman haritaları, içme suyu havza koruma planları, boru hatları, karayolu ve/veya demiryolu geçişleri vb. incelenerek, tarım arazileri, askeri bölgeler, sanayi bölgeleri veya serbest bölgeler vb. gibi özel yasalarla tanımlanmış ve sınırlanmış alanlarla olan ilişkilerinin araştırılmış olması şarttır. Ayrıca tapu sicilinde taşınmaz üzerinde takyit ve takyidatlar olup olmadığı kontrol edilmelidir.

Bunlara dikkat edilmez ise pek çok insan gibi, bu evlerin yada arsaların yakında çok daha pahalıya satılabileceği varsayımıyla, karşılayamayacakları gayrimenkulleri satın alma hatasına düşmüş oluruz. Yazıya başlarken de söylediğimiz gibi kullandıkça yada bekledikçe değeri düşen hiçbir şey yatırım değildir. Bu bir masraf haline dönüşür.

Değerli Nesneler ve Koleksiyon

Altın ve gümüş gibi değerli taşlar, Empresyonist tablolar ve imzalı formalar, bu nesnelerin kar amacıyla yeniden satma niyetiyle satın alınması koşuluyla, hepsi mülkiyet yatırımı olarak kabul edilebilir.

Herhangi bir yatırım gibi, zaman içinde değeri artabilir veya düşebilir. Sanat ve koleksiyondaki zevkler değişir. Ayrıca yatırımcısının soğukkanlı bakış açısıyla bunların da birer maliyetleri vardır ve bu maliyetlerin iyi hesaplanması gerekir. Değerlerini korumak için sigortalanmaları ve bozulmamış durumda tutulmaları gerekir. Altın ve gümüş gibi değerli taşlar ise dalgalanan piyasa değerlerine sahiptir.

2. Borç Verme Yatırımları

Borç verme, bir yatırım kategorisidir. Riskler genellikle birçok yatırımdan daha düşüktür ve sonuç olarak karlılığı da diğer yatırım araçlarına göre nispeten daha mütevazidir. Bunlar bir bankaya koyulan mevduattan tutun da tahvil ve bono almaya kadar çeşitlilik ve farklılık gösterebilir.

Vadeli Mevduat Hesapları

Düzenli bir tasarruf hesabı bir yatırımdır. Yatırımcı aslında bankaya borç para veriyor. Banka, hesap sahibine faiz ödeyecek ve kârını, kalan parayı işletmelere daha yüksek bir faiz oranıyla borç vererek elde edecektir.

Tasarruf hesaplarının getirisi şu anda oldukça düşüktür, ancak risk esasen sıfırdır. Türkiye’ de tasarruf hesapları,  Türk Lirası, döviz, ve kıymetli maden cinsinden mevduat hesapları her bir kredi kuruluşunda her bir kişi için 400.000 TL’ye kadar sigorta kapsamındadır.

Tahvil ve Bonolar

Tahvil, ülke hazineleri ve şirketlerin ulusal ve uluslararası borç ihraçlarından  kurumsal önemsiz tahvillere ve kredi temerrüt takaslarına (CDS, Risk Primi) kadar çok çeşitli yatırımlar için her şeyi kapsayan bir kategoridir. Riskler ve getiriler, farklı tahvil türleri arasında büyük farklılıklar gösterir. Genel olarak, bu tür borç verme yatırımları, mülkiyet yatırımlarından daha düşük bir risk taşır ve daha düşük getiri sağlar.

Bir şirket (Özel Sektör Tahvili) veya hükümet tarafından ihraç edilen (Devlet Tahvili) bir tahvil , belirli bir süre boyunca belirli bir miktarda faiz ödeyecektir. Bunun dışında birde faiz getirisi haricinde bir yatırımcısına bir alternatif barındıran “paya dönüştürülebilen özel sektör tahvilleri” de vardır. Bu tür paya dönüştürülen tahviller şirket sahibine tahsisli sermaye artırımı imkanı tanırken yatırımcısına da faizini almak yerine şirketten pay alma olanağı sağlar.

Tek gerçek risk, şirketin veya hükümetin iflas etmesidir, bu durumda tahvil sahibi yatırımın çok azını geri alabilir veya hiç alamayabilir.

3. Nakit Benzerleri

Bunlar “nakit kadar iyi” yatırımlardır, yani kolayca ve hızlı bir şekilde nakde dönüştürülebilen likit varlıklardır. Elde tutulan ve bir getiri umut eden dövizler ve Para Piyasası Fonları bunların başlıcalarıdır.

Para Piyasası Fonları

Para piyasası fonları tasarruf hesaplarına benzer ve herhangi bir bankadan satın alınabilir. Aradaki fark, yatırımcının biraz daha yüksek bir faiz oranı karşılığında parayı bir süreliğine kendi haline bırakmayı taahhüt etmesidir. Süre üç aydan az, bir yıldan fazla olamaz.

Para piyasası fonları diğer yatırımlardan daha likittir, yani tıpkı bir çek hesabında yaptığınız gibi para piyasası hesaplarından çek yazabilirsiniz. Bununla birlikte, üzerine çek yazmaya başladığınızda, bir yatırım olarak değerinin çoğunu silmiş olursunuz. Hisse Senetleri gibi parayı kullanmak için bir takas gününe (T+2) ihtiyacınız olmaz.